דער ויואל משה אין וויליאמסבורג: ווי אזוי סאטמאר איז געווארן די גרעסטע חסידות אין אמעריקע

דעם 26סטן סעפטעמבער 1946 איז אין ניו יארקער פארט אנגעקומען די שיף "וואלקאניא". צווישן די פאסאזשירן איז געווען א רב וואס האט אינעם חורבן פארלוירן כמעט זיין גאנצע קהילה. קיינער האט דעמאלט נישט געקענט אהנונג האבן אז דער איד, דער סאטמארער רבי ר' יואל טייטלבוים זי"ע, וועט אויפבויען די גרעסטע חסידות אין אמעריקע און וועט, לויט היסטאריקער, זיין דער וואס האט מער ווי ווער עס איז אפגעהיט די אידישע שפראך נאך דער מלחמה.

פון סיגעט קיין סאטמאר

דער רבי איז געבוירן געווארן אין 1887 אין סיגעט, א זון פונעם סיגעטער רב, דעם "קדושת יום טוב" זי"ע. ער איז שוין פון יונגווייז אן באקאנט געווען ווי אן עילוי: ביי זיין בר מצוה, לויט די מקורות, האט ער געזאגט א דרשה פון עטליכע שעה אויף א סוגיא אין מסכת שבת. נאך פאר זיין חתונה האט ער באקומען סמיכה פון אכט גדולים.

אין 1905 האט ער זיך באזעצט אין סאטמאר. ער איז געווען רב אין אילאשווא, נאכדעם אין קראלי (פון דעם איז אים געבליבן דער נאמען "דער קראלער רב"), און אין 1928 איז ער אויסגעוועלט געווארן פאר רב אין סאטמאר אליין. דארט איז ער געווארן איינער פון די באקאנטסטע פירער פון דער ארטאדאקסישער אידנטום אין אונגארן און רומעניע.

אין 1944, ווען די דייטשן זענען אריין קיין אונגארן און די דעפארטאציעס האבן זיך אנגעהויבן, איז דער רבי געראטעוועט געווארן, און אין דער נאכט פון 7–8 דעצעמבער 1944 איז ער אנגעקומען קיין שווייץ. פון דארט איז ער געפארן קיין ארץ ישראל, און א יאר שפעטער האט ער באשלאסן צו פארן קיין אמעריקע.

די ערשטע יארן אין וויליאמסבורג

אין וויליאמסבורג האט דער רבי זיך באזעצט מיט א קליינער גרופע חסידים, און אנגעהויבן אויפצובויען די חסידות פון ניי. אמעריקע האט אים דערמעגליכט עפעס וואס אין אייראפע איז נישט געווען מעגליך: ווייל די רעגירונג מישט זיך נישט אריין אין רעליגיע, האט מען געקענט אויפשטעלן א פולשטענדיג אומאפהענגיגע קהילה.

אין אפריל 1948 האבן די חסידים געגרינדעט די "קהל יטב לב". דער רבי האט באשטימט ר' לייבל פרידמאן, א געוועזענער באנק־דירעקטאר, פאר פרעזידענט, און ער אליין איז געווען די העכסטע גייסטיגע אויטאריטעט. נאך ר' לייבל'ס פטירה אין 1972 האט אים ערזעצט ר' לייביש לעפקאוויטש.

דער רבי האט געהאלטן אז די קהילה דארף זיין אינגאנצן אומאפהענגיג: נישט זיך אנשליסן צו קיין אנדערע ארגאניזאציע, און נישט נעמען קיין געלט פון דרויסן. די חסידים האבן אויפגעשטעלט א נעץ פון געשעפטן, וואס האבן געשאפן א פינאנציעלן יסוד פאר די אייגענע מוסדות.

א חסידות וואס וואקסט

די וואוקס איז געווען שנעל. לויט אן אונטערזוכונג אין 1961 האט די וויליאמסבורגער קהילה געציילט 4,500 נפשות. אינטערעסאנט: פון די 860 בעלי בתים זענען ארום 40 פראצענט פאר דער מלחמה נישט געווען קיין סאטמארער אדער סיגעטער חסידים. דער רבי האט צוגעצויגן אידן פון פארשידענע ערטער, וואס האבן געזוכט א הויף נאך דעם חורבן. אין 1968 איז סאטמאר שוין געווען די גרעסטע חסידות אין ניו יארק, מיט 1,300 פאמיליעס אין שטאט.

אידיש: די שפראך פון סאטמאר

איינס פון די גרעסטע פעולות פונעם רבי'ן איז אויף א געביט וואס מען דענקט נישט אלעמאל דערפון: די אידישע שפראך. אסאך פון זיינע חסידים, אימיגראנטן פון גרויס־אונגארן, האבן פריער גערעדט דייטש אדער אונגאריש. דער רבי האט געמוטיגט אז אידיש זאל זיין די הויפט־שפראך אין שטוב. סאטמאר האט אויפגעשטעלט אן אייגענע חינוך־סיסטעם אויף אידיש און פארלאגן וואס גיבן ארויס א ריזיגע צאל ליינען־מאטעריאל.

א פארשער פון דער שפראך, ברוס מיטשעל, האט אנגערופן דעם רבי'ן "די איינפלוסרייכסטע פיגור" אינעם אפהיטן אידיש נאך דער מלחמה. א צווייטער פארשער, דזשארדזש קראנצלער, האט באמערקט אז שוין אין 1961 האבן די קינדער אין וויליאמסבורג גערעדט א בעסערן אידיש ווי זייערע עלטערן.

די לעצטע יארן

דעם 23סטן פעברואר 1968 האט דער רבי באקומען א סטראק, און ער איז דערנאך געווען שוואך. אין 1974 האט מען אנגעהויבן בויען קרית יואל אין מאנרא, וואס איז היינט איינע פון די גרעסטע סאטמארער קהילות. דעם 19טן אויגוסט 1979 (כ"ו אב תשל"ט) איז דער רבי נסתלק געווארן, און ער איז מקובר געווארן אין קרית יואל.

די ירושה

נאך זיין הסתלקות איז זיין פלימעניק, דער "ברך משה" זי"ע, ר' משה טייטלבוים, געווארן רבי. היינט פירן די חסידות זיינע זין, ר' אהרן טייטלבוים שליט"א אין קרית יואל און ר' זלמן לייב טייטלבוים שליט"א אין וויליאמסבורג, און סאטמארער קהילות געפינען זיך איבער אמעריקע, אייראפע און ארץ ישראל.

ווען מען גייט היינט אויף לי עוועניו, הערט אידיש פון יעדן ווינקל, און זעט די שולן, די חדרים און די מוסדות, איז שווער צו גלייבן אז אלעס האט זיך אנגעהויבן מיט א פליט וואס איז אראפ פון א שיף מיט א קליין הייפעלע חסידים.