די "אידן־שאסיי": ווי אזוי א בריק האט געשאפן דאס אידישע וויליאמסבורג

ווער עס איז אמאל געפארן איבער דער וויליאמסבורג בריק פון מאנהעטן קיין ברוקלין, האט געזען ווי די שטאט טוישט זיך כמעט מיט איין מאל: פון די הויכע געביידעס פון דער לאוער איסט סייד קומט מען אראפ גלייך אין א וועלט פון שטריימלעך, געלע שול־באסן און אידישע שילדן. אבער ווייניג ווייסן אז די בריק אליין איז א הויפט־טייל פון דער געשיכטע ווי אזוי וויליאמסבורג איז בכלל געווארן אידיש.

א בריק וואס האט צעבראכן א רעקארד

די וויליאמסבורג בריק פארבינדט די לאוער איסט סייד פון מאנהעטן מיט וויליאמסבורג אין ברוקלין. דער פלאן איז פארגעלייגט געווארן אין יאנואר 1892, באשטעטיגט אין 1895, און די ארבעט האט זיך אנגעהויבן דעם 19טן יוני 1896 אונטער דעם הויפט־אינזשעניר לעפערט באק. נאך פארשפעטיגונגען און געלט־פראבלעמען איז די בריק געעפנט געווארן דעם 19טן דעצעמבער 1903. מיט איר לענג פון 7,308 פוס, איז זי געווען די לענגסטע הענג־בריק אויף דער וועלט ביז 1924.

"די אידן־שאסיי"

פאר דער בריק איז געווען לייכטער צו קומען קיין צפון־ברוקלין פון דאונטאון ברוקלין ווי פון מאנהעטן. די בריק האט דאס איבערגעדרייט. אידן, צוזאמען מיט איטאליענער, האבן אנגעהויבן אריבערצוציען פון די ענגע, איבערגעפולטע "טענעמענטס" פון דער לאוער איסט סייד קיין וויליאמסבורג, אין גרויסע צאלן.

די בריק האט אזוי שטארק געהאלפן וואקסן די אידישע קהילה אין וויליאמסבורג, אז א צייטונג האט זי אנגערופן "די אידן־שאסיי" (The Jews' Highway). אין 1910 האט די צייטונג "די אמעריקען היברו" געשריבן אז, צום טייל צוליב דער בריק, זענען "סאוט טערד און די שכנות'דיגע גאסן" שוין געווארן אידישע גאסן, און נעבן דעם ברוקלינער עק פון דער בריק זענען אויפגעשטאנען עטליכע שולן. די פרייזן פון די גרונטן ארום דער בריק־פלאצא אין ברוקלין זענען געשטיגן.

נאך דער מלחמה: א נייע וויליאמסבורג

די אידן וואס זענען אריבער איבער דער בריק אין די ערשטע יארן פונעם 20סטן יארהונדערט, זענען בעיקר נישט געווען קיין חסידים. די חסידישע וויליאמסבורג, וואס מען קען היינט, איז געבוירן געווארן נאך דער צווייטער וועלט מלחמה.

נאך דעם חורבן זענען קיין וויליאמסבורג אנגעקומען פליטים, פיל פון זיי חסידים פון די דערפער און שטעטלעך פון אונגארן און רומעניע. זיי זענען געפירט געווארן דורך עטליכע רבי'ס, צווישן זיי די רבי'ס פון סאטמאר, קלויזנבורג, ווין, פאפא, צעהלים און סקווירא. אין וויליאמסבורג האבן אויך געוואוינט א היפשע צאל פרומע אידן וואס זענען נישט געווען קיין חסידים. מיט די יארן איז דער סאטמארער רבי, ר' יואל טייטלבוים זי"ע, געווארן דער מערסט איינפלוסרייכער פירער אין דער געגנט.

א פארשער פונעם "צענטער פאר אידישע היסטאריע" שרייבט אז, פונקט ווען אנדערע אידן זענען אוועק קיין די פארשטעט, האבן די חסידים אין וויליאמסבורג געבויט א "פעסטונג" אין ברוקלין, א קהילה וואס האט זיך אפגעהיט פון דער אסימילאציע.

לי עוועניו: די הויפט־גאס

דער הארץ פון דעם חסידישן וויליאמסבורג איז לי עוועניו, די געדיכטע הויפט־גאס מיט אירע געשעפטן, שולן און מוסדות. ווער עס גייט היינט אראפ אויף לי עוועניו זעט, ווי דער זעלבער פארשער באשרייבט, אויף יעדן בלאק די געלע שול־באסן וואס פירן די קינדער צו די חדרים און שולן.

א באזונדערע זאך פון וויליאמסבורג איז די פארבינדונג מיט בארא פארק: א פריוואטע באס־ליניע, דער "B110", פירט פאסאזשירן צווישן די צוויי חסידישע געגנטער. אין די נייע וואוינונג־געביידעס זעט מען די באלקאנען וואס זענען געבויט איינס איבערן אנדערן נישט גלייך, כדי יעדע משפחה זאל קענען שטעלן א סוכה אונטער'ן פרייען הימל.

א קהילה וואס וואקסט

די וואוקס פון וויליאמסבורג איז נישט נארמאל. לויט די מקורות פייערט די קהילה יעדעס יאר צווישן 800 און 900 חתונות. דער פארשער שאצט אז היינט וואוינען אין וויליאמסבורג ארום 75,000 חסידים, און אז די חרדישע קהילות ווערן געדאפלט יעדע 15 ביז 20 יאר. דערפאר האבן די חסידים זיך שוין פארשפרייט אויף די גאסן פון בעדפארד־סטייוועסאנט, וואס מען רופט אמאל "ניו וויליאמסבורג".

פון "אידן־שאסיי" ביז היינט

די אידן וואס זענען אריבער די בריק אין 1903 זענען געקומען זוכן מער פלאץ און א בעסער לעבן. די קינדער און אייניקלעך פון יענע אידן זענען מיט די יארן ווייטער אוועקגעצויגן. אבער זייער פלאץ האט פארנומען א נייער דור, פליטים פון אונגארן און רומעניע, וואס האבן געבויט עפעס וואס קיינער האט נישט געקענט פארויסזען. און די בריק, די "אידן־שאסיי" פון 1903, שטייט נאך אלץ ביים אריינגאנג.