קרית יואל: דער חלום פונעם סאטמארער רבי זי"ע אין די בערג פון מאנרא

ווען מען פארט ארויף אויף רוט 17 אין ארענדזש קאונטי און מען פארט אריין אין קרית יואל, באגעגנט מען א בילד וואס מען זעט נישט אין קיין אנדערן ארט אין אמעריקע: א שטאט וואו כמעט יעדער איינוואוינער רעדט אידיש, וואו די קינדער זענען די מערהייט, און וואו דער לעבנס־רוטין דרייט זיך ארום דער שול, דעם חדר און דעם שבת. די שטאט טראגט דעם נאמען פונעם סאטמארער רבי, דעם "ויואל משה" זי"ע, און זי איז געווען זיין חלום.

פון סאטמאר קיין וויליאמסבורג

די סאטמארער חסידים שטאמען פון דער שטאט סאטמאר (סאטו מארע) אין רומעניע, וואס איז אונטער דער אונגארישער הערשאפט געווען באקאנט אלס "סאטמאר". דער רבי, ר' יואל טייטלבוים זי"ע, האט נאך דער צווייטער וועלט מלחמה אויפגעבויט די סאטמארער חסידות פון ניי. אין 1947 האט ער זיך באזעצט מיט זיינע חסידים אין וויליאמסבורג, ברוקלין.

די קהילה איז געוואקסן, און אין די 1970ער יארן האט דער רבי באשלאסן צו פירן א טייל פון דער קהילה צו א נייעם ארט: אין דער מאנרא געגנט, אין דער ניו יארקער סטעיט, ווייט גענוג פון די שלעכטע השפעות פון דער גרויסער שטאט, אבער נאענט גענוג צו ניו יארק.

די ערשטע 14 משפחות

דאס לאנד איז אפגעקויפט געווארן אין די פריע 1970ער יארן, און אין זומער 1974 האבן זיך דארט באזעצט די ערשטע 14 סאטמארער משפחות. אין אנהייב זענען די באאמטע פון דער שטאט מאנרא געווען סקעפטיש קעגן די פלענער צו בויען הייזער פאר עטליכע משפחות אין איין געביידע, אבער סוף כל סוף האט מען דערלויבט דעם דארף צו ווערן אן אומאפהענגיגע שטאט־פארוואלטונג אין 1976. לויט די מקורות האט די באפעלקערונג אין 1977 געציילט ארום 500 מענטשן.

דער רבי'ס לעצטע רו

דער סאטמארער רבי זי"ע איז נסתלק געווארן אין 1979, און ער איז געווען דער ערשטער וואס איז מקובר געווארן אין דעם בית החיים פון קרית יואל. לויט די באריכטן זענען צו דער לוויה געקומען מער ווי הונדערט טויזנט אידן.

א שטאט פון קינדער

די וואוקס פון קרית יואל איז געווען כמעט אומגלויבליך. פון א פאר הונדערט מענטשן אין די 1970ער יארן, איז די באפעלקערונג לויט דעם צענזוס פון 2020 געוואקסן צו 32,954 נפשות. לויט די רעגירונג'ס סטאטיסטיקס איז קרית יואל דער שטאט מיט די יונגסטע באפעלקערונג אין גאנץ אמעריקע: לויט'ן צענזוס פון 2020 איז דער מיטעלער עלטער געווען 14.4 יאר, און 58.7 פראצענט פון די איינוואוינער זענען געווען אונטער 18 יאר.

די שפראך פון דער שטאט איז אידיש. לויט'ן צענזוס פון 2000 האבן 91.5 פראצענט פון די איינוואוינער גערעדט אידיש אין שטוב. ביי יענעם צענזוס איז אויך געפונען געווארן אז קרית יואל האט דעם העכסטן פראצענט פון מענטשן מיט אן אונגארישן אפשטאם אין די פאראייניגטע שטאטן, א שפיגל פון די אונגארישע ווארצלען פון סאטמארער חסידים.

"פאלם טרי": א נאמען מיט א באדייט

אין 2018 האט דער גאווערנאר פון ניו יארק אונטערגעשריבן א געזעץ צו שאפן א נייע "טאון", און אין 2019 איז קרית יואל אפגעטיילט געווארן פון מאנרא און געווארן א טייל פון דער נייער טאון "פאלם טרי", די ערשטע נייע טאון אין דער סטעיט אין 38 יאר.

דער נאמען האט א שיינעם באדייט: "פאלם טרי" איז אן איבערזעצונג פון דעם פאמיליע־נאמען "טייטלבוים". אויף אידיש מיינט "טייטל" א דאטל, און "בוים" א בוים. אזוי טראגט אפילו דער אפיציעלער נאמען פון דער טאון דעם נאמען פונעם רבי'ן.

א דארף מיט זיין אייגענעם סדר

זינט 1997 איז ר' אברהם ווידער דער מעיאר פון קרית יואל. דער דארף פירט זיך לויט די אידישע מנהגים, און די באגריסונג־טאוול ביים אריינפאר, וואס איז אויפגעשטעלט געווארן אין 2010, בעט די באזוכער זיך צו קליידן צניעותדיג און אפצוהיטן די אפטיילונג צווישן מענער און פרויען אין די עפנטליכע ערטער.

דער חלום וואס איז געווארן א שטאט

ווען די ערשטע 14 משפחות זענען אנגעקומען אין זומער 1974, איז דארט געווען מער וואלד ווי הייזער. היינט שטייט דארט א שטאט מיט שולן, חדרים, געשעפטן און טויזנטער קינדער אין די גאסן. דער רבי האט געוואלט א ארט אפגעזונדערט פון די השפעות פון דער גאס, אבער נאענט צו דער גרויסער שטאט. ווען מען זעט קרית יואל היינט, קען מען זאגן אז דער חלום איז מקוים געווארן אויף א שטייגער וואס דער רבי אליין האט אפשר נישט געקענט פארשטעלן.