"Der Yid": The Newspaper That Grew Up With Hasidic Williamsburg "דער איד": די צייטונג וואס איז אויפגעוואקסן מיטן חסידישן וויליאמסבורג

פאר אסאך הונדערטער טויזנטער אידן איז דער איד נישט סתם א צייטונג. עס איז דער זעלבער בלאט וואס דער זיידע האט געליינט שבת נאכן טשאלנט, און וואס דער אייניקל נעמט היינט ארויס פון דער טאש ביים ווארטן אויפן באס. ווען מען שמועסט וועגן דער אידישער פרעסע אין אמעריקע, איז דער איד איינע פון די ערשטע נעמען וואס קומען אויפן געדאנק. אבער ווי אזוי האט דאס זיך אנגעהויבן?

א רעדאקטאר וואס האט פארלוירן זיין שטעלע

אין די פריע 1950ער יארן איז אין ניו יארק ארויסגעקומען א גרויסע אידישע צייטונג מיטן נאמען "דער מארגן זשורנאל". איינער פון אירע רעדאקטארן איז געווען ר' אהרן ראזמארין, א פרומער איד, וואס האט דארט געפירט קאלומנעס וועגן לעבנסגעשיכטעס פון רבנים און וועגן אידישע מנהגים.

אין 1953 איז דער מארגן זשורנאל אויפגעקויפט געווארן דורך איר קאנקורענט, "דער טאג", און די צוויי זענען צוזאמגעשמאלצן געווארן. ר' אהרן ראזמארין האט פארלוירן זיין ארבעט. אנשטאט זיך צו פארלירן, האט ער באשלאסן צו עפענען אן אייגענע צייטונג, און אזוי איז געבוירן געווארן "דער איד".

אין די ערשטע יארן איז דער איד ארויסגעקומען איינמאל אין צוויי וואכן. פון אנהייב אן איז זי באטראכט געווארן מער פריינטליך צו דעם חרדישן ציבור ווי די אנדערע גרויסע אידישע צייטונגען פון יענער צייט, וואס זענען בדרך כלל געווען וועלטליך. דער ערשטער רעדאקטאר איז געווען דער שרייבער ר' אוריאל צימער.

דער סאטמארער רבי און זיינע חסידים

אין די מיטעלע 1950ער יארן (די מקורות גיבן אן אביסל אנדערע יארן) האבן עסקנים פון דער סאטמארער קהילה אפגעקויפט די צייטונג פון ר' אהרן ראזמארין. צווישן זיי איז געווען ר' סענדער דייטש, וואס איז געווארן דער הויפט־רעדאקטאר און האט נאכדעם געפירט די צייטונג ארום 19 יאר. זיין דרוקעריי, "דייטש פרינטינג", האט יארנלאנג געדרוקט דעם בלאט.

דער סאטמארער רבי, דער "ויואל משה" זי"ע, איז געווארן דער גייסטיגער פירער פון דער צייטונג. עס ווערט געבראכט אז דער רבי האט אמאל אפילו דערלויבט מאכן אן אויפרוף פאר געלט פאר דער צייטונג אין דער נאכט פון יום כיפור.

אין 1971 האט ר' סענדער דייטש אנגעהויבן ארויסגעבן א טעגליכע אידישע צייטונג, "די אידישע צייטונג". אין 1972 האט ר' חיים משה שטויבער איבערגעארבעט דער איד אויף א וועכנטליכע צייטונג מיט וועלט־נייעס, און פון דעמאלט אן איז דאס געווארן די פארעם וואס מען קען היינט.

א שפראך פאר זיך

איינע פון די זאכן וואס מאכן דער איד אייגנארטיג איז איר שפראך. די צייטונג שרייבט אין דעם אידיש וואס מען רעדט אין דער חסידישער גאס, דער דיאלעקט וואס איז אנגענומען ביי סאטמארער חסידים, און נישט אין דעם "ייווא־אידיש" וואס מען לערנט אין די אוניווערסיטעטן. ווער עס האט אמאל פארגליכן א בלאט פון דער איד מיט א בלאט פון א וועלטליכער אידישער צייטונג, זעט גלייך דעם אונטערשייד: די אויסלייג, די לשון־קודש ווערטער אין זייער אריגינעלן אויסלייג, און דער גאנצער טאן.

דער איד דרוקט נישט קיין בילדער פון פרויען, לויט די גדרים פון צניעות וואס זענען אנגענומען ביי חסידים.

פון וועכנטליך ביז טעגליך

אין די שפעטע 2010ער יארן האט דער איד, לויט די מקורות, געהאט א צירקולאציע פון צווישן 55,000 און 80,000 עקזעמפלארן, א צאל וואס פיל אנדערע צייטונגען אויף אנדערע שפראכן וואלטן מקנא געווען. דערצו גיט די צייטונג היינט ארויס א טעגליכע אויסגאבע, וואס לויט איר וועבזייטל האט זי ארום 15,000 אבאנענטן דורך אימעיל.

דער היינטיגער הויפט־רעדאקטאר איז ר' אהרן פרידמאן, וואס ארבעט ביי דער צייטונג שוין מער ווי פערציג יאר. די צייטונג געהערט צו די חסידים פונעם סאטמארער רבי רבי זלמן לייב טייטלבוים שליט"א אין וויליאמסבורג, וואס איז געבויט ארום דער הויפט־שול "קהל יטב לב דסאטמאר" אויף ראדני סטריט.

א פאמיליע פון צייטונגען

פון דער איד זענען מיט די יארן ארויסגעוואקסן נאך בלעטער. אין 1986 האט ר' אברהם פרידמאן, א זון פון ר' ליפא פרידמאן, געעפנט זיין אייגענע צייטונג, "די צייטונג". שפעטער האט זיך צוגעלייגט "דער בלאט", א צייטונג אין א ענליכן סטיל. היינט ליגן אויף די טישן אין די חסידישע געשעפטן עטליכע אידישע וואכנבלעטער זייט ביי זייט, אבער דער איד איז די עלטסטע פון זיי.

דער סוד פון לאנגלעביגקייט

אין א צייט ווען אסאך אידישע צייטונגען אין אמעריקע זענען פארמאכט געווארן, איינע נאך די אנדערע, ווייל זייערע לייענער האבן אויפגעהערט צו רעדן אידיש, איז דער איד געוואקסן. דער סוד איז פשוט: איר ציבור רעדט נאך אלץ אידיש, אין שטוב, אין חדר און אין געשעפט. פון א צוויי־וועכנטליך בלאט וואס א רעדאקטאר אן ארבעט האט אנגעהויבן אין 1953, איז געווארן א צייטונג וואס איז א טייל פונעם וואך־רוטין פון א גאנצן ציבור.