L'Histoire du Shtreimel : D'un Chapeau de Fourrure Polonais à la Couronne du Shabbos די געשיכטע פונעם שטריימל: פון א פוטער־היטל אין פוילן ביז דער קרוין פון שבת

פרייטאג צו נאכטס, ווען די גאסן פון וויליאמסבורג און בארא פארק ווערן שטיל, גייען טויזנטער אידן צו די שולן מיט א ברייטן, ברוינעם פוטער־היטל אויפן קאפ. פאר א חסיד איז דער שטריימל נישט קיין "קאסטיום"; עס איז א טייל פון שבת. אבער ווען מען פרעגט ווי אזוי ער איז אנגעקומען צו אונז, איז דער ענטפער ווייט נישט אזוי פשוט.

וואו האט זיך עס אנגעהויבן?

פוטער־היטלען ווערן נישט דערמאנט אין חומש, אין גמרא, און נישט אין די ספרי הלכה. היסטאריקער זענען נישט מסכים וועגן דעם מקור. געוויסע זאגן אז דאס קומט פון די טאטארן, אנדערע פון די טערקן, די רוסן אדער די פאליאקן. א פארשפרייטע מיינונג איז אז אידן אין אייראפע האבן עס אנגענומען ווי א ווארעמע ווינטער־קאפל, מעגליך נאכגעמאכט נאך די אדלסלייט. דער אידישער היסטארישער אינסטיטוט אין ווארשע האלט אז דאס קען שטאמען פון 17טן יארהונדערט, ווען אריענטאלישע קליידער זענען געווען א מאדע ביים פוילישן אדל.

א מעשה וואס מען דערציילט

עס ווערט דערציילט, אז דער פוילישער קעניג זיגמונט דער ערשטער האט באפוילן אז אידן זאלן טראגן עקן פון חיות אויפן קאפ, כדי זיי צו פארשעמען, און מיט די צייט איז דאס פארוואנדלט געווארן אין א סימן פון כבוד. די מעשה האבן געבראכט עטליכע, צווישן זיי דער קלויזנבורגער רבי זי"ע. אבער היסטאריקער ווייזן אן אז מען האט נישט געפונען קיין שום דאקומענט אויף אזא גזירה, און אז זיגמונט האט פונקט ביים ארויפגיין אויפן טראן אפגעשאפט די גזירת גירוש פון זיין ברודער.

וואס די אלטע פנקסים ווייזן

וואס מען קען יא באווייזן איז, אז דער שטריימל איז שוין געווען לאנג פארן בעל שם טוב. אין די זכרונות פון ר' משה יקותיאל קויפמאן, דער ערשטער באקאנטער רב פון קוטנא, ווערט דערציילט אז ווען ער איז אנטלאפן אין 1682 נאך א פאלשע בלבול, האט ער געבייטן די קליידער און "צוגעריכט דעם שטריימל". אין פנקס פון דער קהילה אפאטא שטייט פון 1694 אן אויסגאבע פון דרייסיג גילדן אויף א שטריימל.

אין 18טן יארהונדערט איז דער שטריימל געווען א סימן פון חשיבות. א תקנה פון דער קהילה סניאדאווא אין פוילן, אפגעשריבן אין 1768, האט פעסטגעשטעלט אז נאר איינער וואס קען לערנען א פרק משניות מעג טראגן א שטריימל, און די אנדערע זאלן קומען אין שול מיט א ספאדיק. אזוי איז דער שטריימל געווארן א לבוש פון רבנים, נאך פאר די חסידות האט זיך פארשפרייט. מען זעט פוטער־היטלען אויף בילדער פון גדולים ווי דער "נודע ביהודה" אין פראג און ר' מרדכי בנעט אין ניקאלסבורג.

שטריימל, ספאדיק און קאלפיק

היינט זענען דא עטליכע מינים. חסידים פון גאליציע, רומעניע און אונגארן טראגן דעם נידעריגן, ברייטן, ברוינעם שטריימל. חסידים וואס שטאמען פון קאנגרעס־פוילן, ווי גור, אמשינאוו און אלכסנדר, טראגן דעם הויכן, שמאלן ספאדיק, געמאכט פון שטיקלעך שווארצע פוטער. ביי די רבי'ס פון רוזשין און סקאליע איז דער שטריימל אויסגעשפיצט ארויף. דער קאלפיק, וואס האט די פארב פון א שטריימל אבער די פארעם פון א ספאדיק, ווערט געטראגן דורך געוויסע רבי'ס אויף א יארצייט פון א הייליגן זיידן, און אין עטליכע הויפן דורך די אונגעהייראטע זין און אייניקלעך פונעם רבי'ן.

עס זענען דא אויסנאמען אויך: די פרושים אין ירושלים, אייניקלעך פון די תלמידים פונעם ווילנער גאון, טראגן א שטריימל, בשעת חב"ד חסידים טראגן א פילץ־הוט.

"שבת – שטריימל במקום תפילין"

לויט הלכה האט דער שטריימל אליין נישט קיין באזונדערע הייליגקייט; ער איז א קאפ־באדעקונג ווי אנדערע. אבער מען האט אים ליב: מען טראגט אים אויף דער יארמולקע, און צוויי קאפ־באדעקונגען ווערן באטראכט ווי א הידור. עס ווערט געבראכט בשם דעם קאריצער רבי'ן, ר' פנחס זי"ע, אז "שבת" איז ראשי תיבות "שטריימל במקום תפילין".

אויך די צאל עקן האט, לויט געוויסע, א באדייט: 13 קעגן די י"ג מדות הרחמים, 18 ווי "חי", און 26 ווי דער שם הוי"ה. היינט מאכט מען אויך שטריימלעך מיט מער עקן.

א טייערע מלאכה

דער שטריימל ווערט געווענליך געמאכט אויף באשטעלונג פון עקן פון קאנאדישע אדער רוסישע סייבל, מארדער, אדער גרויע פוקס, און ער איז כמעט אלעמאל דאס טייערסטע בגד פון א חסיד. בדרך כלל קויפט אים דער שווער פאר'ן חתן צו דער חתונה. אין אמעריקע איז היינט אנגענומען צו קויפן צוויי: א טייערן, און א ביליגערן "רעגן־שטריימל" פאר א נאסן טאג. די שטריימל־מאכערס היטן אפ זייער מלאכה ווי א סוד.

דער קרוין פון שבת

אפשר וועט מען קיינמאל נישט וויסן מיט זיכערקייט ווער עס האט געטראגן דעם ערשטן שטריימל. אבער ביי חסידים האט ער שוין לאנג אויפגעהערט צו זיין סתם א היטל. ער איז דער קרוין וואס מען לייגט אן לכבוד שבת מלכתא, און ער פארבינדט א חסיד אין ברוקלין מיט זיינע עלטערן אין גאליציע און אונגארן.