חב"ד-ליובאוויטש

דער אלטער רבי און דער תניא

חסידות חב"ד איז געגרינדעט געווארן אין 1775 אין דעם שטעטל ליאזנא אין דער רוסישער אימפעריע (היינט אין בעלארוס), דורך רבי שניאור זלמן פון ליאדי — א תלמיד פון דעם מגיד פון מעזריטש, דער ממשיך פון בעל שם טוב ^[1]. דער נאמען חב"ד איז ראשי תיבות פון "חכמה, בינה, דעת", און ווייזט אויף דעם דגש וואס די חסידות לייגט אויף טיפע התבוננות אין חסידות און קבלה ^[1]. זיין הויפט-ספר איז דער תניא ("ספר של בינונים"), וואס חב"דער חסידים לערנען יעדן טאג ^[1].

ליובאוויטש

דער מיטלער רבי, רבי דובער שניאורי, האט אין 1813 אריבערגעפירט דעם הויף קיין ליובאוויטש, און דארט איז דער צענטער געבליבן הונדערט יאר ^[1][2]. נאך דעם פטירה פון דעם דריטן רבי, דער "צמח צדק", האט זיך די חסידות צעטיילט צווישן זיינע זין אין עטליכע צווייגן; די ליובאוויטשער ליניע איז ווייטער געפירט געווארן דורך רבי שמואל שניאורסאן, און זינט 1923 איז זי געבליבן די איינציגסטע חב"דער חסידות ^[2].

אין 1915 האט דער פינפטער רבי, רבי שלום דובער שניאורסאן, פארלאזט ליובאוויטש און זיך באזעצט אין ראסטאוו ^[1].

אונטער דער סאוועטישער מאכט

די רוסישע רעגירונג — קודם אונטערן צאר און שפעטער אונטער די באלשעוויקעס — האט ארעסטירט אלע חב"דער רביס חוץ איינעם. די באלשעוויקעס האבן אויך ארעסטירט, פארשיקט און אומגעברענגט חסידים ^[1]. אין די צווישן-מלחמה יארן איז דער צענטער אונטערן זעקסטן רבי, רבי יוסף יצחק שניאורסאן, געווען אין ריגא און דערנאך אין ווארשע ^[1]. אין דער צווייטער וועלט-מלחמה זענען א סך חסידים אנטלאפן קיין סאמארקאנד און טאשקענט, און די חסידות האט ווייטער געהאלטן א געהיימע נעץ איבערן גאנצן סאוועטן-פארבאנד ^[1].

"770" און דער ליובאוויטשער רבי

ווען די מלחמה איז אויסגעבראכן, איז דער פריערדיגער רבי אריבער קיין אמעריקע, און זינט 1940 איז דער צענטער פון חב"ד אין קראון הייטס אין ברוקלין ^[1] — אין דעם באקאנטן בנין 770 איסטערן פארקוועי.

אונטער דער הנהגה פון דעם זיבעטן רבי, רבי מנחם מענדל שניאורסאן, פון 1951 ביז 1994, איז די חסידות געוואקסן מיט א שנעלקייט: מען האט אויפגעשטעלט א וועלט-נעץ פון שוהלן, חינוך-מוסדות, הילף-ארגאניזאציעס און חב"ד הייזער, וואס דינען אידן פון אלע סארטן ^[1]. אין 2020 זענען געווען איבער 3,500 חב"ד צענטערס אין 100 לענדער ^[1].

חב"ד היינט

לויט א שאצונג פון 2018 ציילט חב"ד מער ווי 90,000 חסידים, אבער ביז א מיליאן אידן נעמען יעדעס יאר אנטייל אין חב"ד פראגראמען ^[1]. די צענטראלע ארגאניזאציע איז "אגודת חסידי חב"ד"; די חינוך- און הילף-ארעמס זענען "מרכז לעניני חינוך" און "מחנה ישראל", און דער פארלאג איז "קה"ת" ^[1]. נאך דעם פטירה פון דעם רבי אין 1994 איז נישט באשטימט געווארן קיין ממשיך ^[1].